جامعه

استاد و شاگرد

گاهی اوقات شاگرد بهتر از استاد می‌شود، به طوری که مایۀ بالندگی و فخر استاد است. سازمانیافته‌گی و نظم ساختاری، و توسعه یافته‌گی در روابط عمومی دو سرفصل مفصل در حزب الله لبنان است که به نظر، با تمایز بسیاری نسبت به ایران جمهوری اسلامی پیش‌ رفته است. جزء جزء رفتار رسانه‌ای و ارتباطات عمومی در حزب الله لبنان از دهۀ نود و اصرار بر فیلمبرداری از تک تک عملیات‌های چریکی تا سخنرانی اخیر سید حسن نصرالله بعنوان دبیر کل، نشانگر برقراری یک فکر سامان‌یافته رسانه‌ای بر اساس اصول توحیدی حزب و اسلام است. سرودها و موسیقی‌های حماسی تولید شده توسط گروه‌های وابسته به این حزب هرگز متوقف نگردید و حتی در بحبوحۀ جنگ سی و سه روزه گروه‌های هنری به تولید کلیپهای تصویری پرداختند و کار هنر، هرگز متوقف نشد. این در حالی است که امروز در ایران اسلامی پس از ۳۳ سال به ندرت بتوان محصولات هنری منطبق بر آرمانهای انقلاب ۵۷ یافت که قابلیت کسب محبوبیت در میان مردم داشته باشد. شاید بگوئیم چون وسعت حزب الله لبنان به اندازۀ تنها یک حزب در یک کشور نسبتا کوچک است، منجر به موفقیت آن شده اما تغییرات و توقعات در سالهای گذشته که حزب الله را در حد مسوولیت ادارۀ یک دولت سهیم کرد، نشان داد که این حزب یکی از الفبای خود را هنر و رسانه و روابط عمومی دانسته است و مردان آن پیش از کرسی‌های قدرت به فکر توسعۀ مکتب و فکر حزب خودند که البته همان حزب خداست. چیزی که شاید استاد این حزب یعنی نظام جمهوری اسلامی، دو سه سالی است تازه مشغول یافتن الفبای آن یعنی (جنگ نرم) است. آنجا که برای چندین ماه آسیبی جدی از آن دید و اما هنوز پس از فروآمدن شعله‌های فتنه درگیر فهم اساس و اصول جنگ نرم است و متاسفانه همین روند هم گرفتار مصیبت دومیست که شاگرد فاقد آن است و استاد نه: ساختاریافته‌‌گی مبتنی بر نظم و شایسته‌سالاری.

سخن گفتن در مجال وصف حرکات رسانه‌ای و روابط عمومی حزب الله لبنان، صفحات بسیاری می‌خواهد اما دستمایۀ نگارش این نوشته، اشاره به مسوولیت پذیری این حزب در خصوص  افکار مردم است. این عنصری کلیدی در روابط عمومی موفق در عرصۀ سیاسی است که این حزب به خوبی بدان عمل می‌کند. اگر سوال و شبهه‌ای در مورد این حزب مطرح باشد، این حزب با انعطاف  متناسب و با ابزارها و بودجۀ محدودی که در اختیار دارد، طی چند ساعت، چند روز یا به غایت چند هفته، سوالها و ابهامها را از جامعه می‌زداید و هرگز اجازه نمی‌دهد شبهه‌ و کدورتی در ذهن طرفداران و مردمش رسوخ کند یا سوالی در ذهن دشمنش بی‌پاسخ بماند. یک سخنرانی دبیر کل یا یکی از مسوولین، توام با کلیپ و پرزنتیشن خبری همواره پوشش دهنده است.

اگر به متن سخنرانی اخیر دبیر کل حزب الله لبنان دقت کنیم، خواهیم یافت که این شخص از اینکه تک‌تک اتهامات نسبت به خود و حزب خود را مطرح کند و یکی یکی با حوصله به پاسخگوئی و شرح و تفصیل آن اقدام کند، هرگز کوتاهی نمی‌کند. وی اتهامات دشمن و معاند و معارض یا دوست مردد را نه تنها فیلتر نمی‌کند، که آن را در ملأ عام و در سخنرانی عمومی خود، به شجاعت بر زبان می‌آورد و با پاسخی شفاف مادۀ فکری دشمن را به سخرۀ منطق خود می‌گیرد. فقط یک دفعه خیلی دقیق متن کامل سخنرانی او را بخوانید. گویا در یک جلسۀ خصوصی نشسته‌اید و در خصوص تمام امور ذهنی، بی‌محابا و بی محدودیت سخن می شنوید. مردم محرم ترین افراد برای این حزبند، اما با این حال این یک جلسۀ خصوصی نیست. یک فرصت طلائی، برای انبساط فکری جامعه است. و این یعنی اتمام سخنرانی سید حسن نصرالله، معادل است با یک اطمینان قلب فراگیر در سطح جامعه و اینگونه است که ایمان‌ها به ادامۀ راه تقویت می‌شود. یک بعد این روند، خود سخنرانی است و بعد دیگر آن پردازش رسانه‌های وابسته به این حزب بر روی سخنرانی و نکات آن که با موفقیت به سرانجام می‌رسد و در نطفه مکتوم نمی‌ماند. شاید خصائلی از این رفتار در مسوولین نظام جمهوری اسلامی و رسانه‌های تابعه، دیده شود، اما همچنان قابلیت توسعه به حد کمال را داراست و پوشش دهنده به نظر نمی‌رسد و طبیعی است که مسوولین باید در صدد رفع مشکل باشند.

و اما، در شرایط فتنۀ ۸۸، این خصلت در ایران به میمنت ایجاب شرایط زنده شد، برخی رسانه‌های مدافع نظام و مسوولین لحظه به لحظه شبهات را کنترل می‌کردند، به محض ابراز عقیدۀ یک مخالف، جواب‌ها آماده می‌شد و موضوعات شرح داده می‌شد، از آن سو، کاریکاتوریستها صبح و عصر ایده و هنر ساطع می‌کردند و شاعرها شعر می‌سرودند و آنچه در توان فکری و هنری بود بروز یافت و همچنان اثرات آن در حیطۀ مردمی قابل ملاحظه است و در آن روز این طپش نیروی مردمی ممتزج با حکومت بود که خود نمود اما امروز با احساس کاذب رفع خطر فتنه بازهم خرس‌ها به خواب زمستانی رفته‌اند و  تمام بدنۀ رسانه‌ای جمهوری اسلامی باز هم به روزمرگی خود ادامه می‌دهند تا باز هم فتنه و فتنه‌هائی سر برآورد و احساس نیازی به “دیروز امروز فرداها” بشود تا بعنوان یکی از سوپاپ های اطمینان گذر از فتنه نقش ایفا کند و اما این که آیا اعتقادی اصولی، به پاسخگوئی به نگرانی‌های ذهنی مردم وجود داشته باشد، در خصوص رسانه‌های جمهوری اسلامی جدا محل تردید است و امروز هیچ نشانۀ محرزی از تلاش برای همنشینی با شبهات مردم و سوالات آنان دیده نمی‌شود و سوال این است که چه چیزی … و چه کسی پاسخگوئی به مردم را می‌کشد؟ “پاسخگوئی” امری است آنقدر مهم که رهبر انقلاب نامگذاری سال  را به آن اختصاص دادند و گوئی که نه تنها نهادینه نشده بلکه در عرصۀ شبهات سیاسی، با قدرت، پشت گوش انداخته شده است.

چند ماهی بود که از افتتاح مترو گذشته بود. یک روز مسیر محل کارم را چک کردم و فردای آن‌روز ساعت هفت صبح، خیلی مرتب و تمیز و شیک به‌همراه یکی از دوستانم، و با یک کیف سامسونیت رفتم به یکی از ایستگاه‌های مبدءی در مترو، که برای اولین بار به شکلی بسیار جدی و اثرگذار سوار مترو بشوم. یک قطار پرازدحام رد شد و من و این دوست که تجربه مترو را داشت رفتیم و در محلی خلوت جلوی درب قطار ایستادیم که مثلا قطار بعدی که آمد وارد بشویم. مشغول صحبت بودیم که قطار بعدی پس از چند دقیقه رسید و جلوی پای ما ایستاد در این چند دقیقه جمعیت زیادی پشت سر ما جمع شده بودند و من اصولا خبر نداشتم قرار است با باز شدن درب قطار چه اتفاق دهشتناکی بیافتد. از آن سو مشغول بحث داغ اجتماعی!-سیاسی‌ای بودیم و اصولا حواسم به محیط جمع نبود. پیش از باز شدن در خیلی روشن و متفکرانه تصمیم گرفتم در کامل باز شود و بعد مثل آدم‌های آموزش دیده، به همراه این رفیق، وارد قطار بشویم. اما چشمتان روز بد نبیند! در همان میلی‌ثانیه‌های باز شدن روزنۀ درب قطار به داخل پرت شدم و در حالی که اصلا نیافته بودم چه اتفاقی در حال رخ دادن است کیف سامسونایتم در بین جمعیت غر شد و بخش‌هائی از آن شکست، و از این دست تا آن دستم در عرض قطار کش آمد! در این میان به شکل خیلی جدی موضوع را درک کردم و یاد مستندی که چند سال پیش از آن از ورود گوسفندها به صف پشم‌تراشی دیده بودم افتادم! با تطبیق شرایط در نقش مناسب فرو رفتم و با توجه به استعداد محیط، کاملا آن را درک کردم، و با قاطعیت به بعععع بععع کردن افتادم. در حدود یک دقیقه ای که قطار پر شد و درب قطار بسته شد و دیگران سر جای خود نشستند و ما ایستاده در سمت دیگر قطار قرار گرفتیم، می‌دیدم که دوستم ریسه می‌رود و من بععع بععععع میکنم! بسیار مستعد و کشف شده، به شکل شخصیت “دکتر” در کارتون “پسر شجاع”! در آن بین سرود اول صبحم، دیگران را زیرنظر داشتم، اما کسی دمی بر نیاورد! دوست داشتم و انتظار داشتم حداقل یک نفر به من اعتراض کند، و از من ادب و آداب بخواهد! اما کسی نطلبید! و نه حتی کسی لبخند می‌زد! چیزی که اکنون در ذهنم مانده نگاه‌های متعجب از یک گوسفند غریبه است که به این وضع عادت نکرده و اینکه فکر می‌کردم سکوت نشانۀ رضاست!

بدون شرح!

نه خلخال از پای زن یهودی که جان از تن زن مسلمان نابینای ما در این نبرد نفس و میل علیه انسانیت  رفته و باز هم مثل بت‌های حقوق بشری پسامدرنیته که هیچ تکلیفی برای خود قائل نیستند، منتظر دیگری هستیم تا کاری بکند و به شکل تهوع آوری رسانه‌ها و مسوولین علیه هم تیتر صادر می‌کنند که “مقصر” کیست؟ شاید بهتر بود زلزله می‌آمد و همۀ ما با هم در این شهر مدفون می‌شدیم و این اتفاق و از این نوع اتفاقات نمی‌افتاد. مترو تجهیزات لازم را برای نابینایان تمهید نکرده یا دولت پول تجهیزات به مترو نداده یا هر چه و هرچه ! پس این شرافت جامعۀ ما کجا رفته که باید آنقدر کور شده باشیم که به حضور یک نابینا توجه نکنیم و آنچنان در امور خود گم باشیم که از بین صدها مسافر مترو یک نفر پیدا نشده که دست این نابینا را بگیرد! به کجا رسیده‌ایم؟ به جائی که منتظر جماد هستیم تا راهنمای نابینایان ما باشند … از ادارۀ مترو می خواهیم از این پس ابزاری بگذارد که نابینایان بتوانند بهتر سوار مترو شوند. شاید فردا در مترو عناصر برجسته‌ای گذاشتند که نابیناها بتوانند در را پیدا کنند، همه چیز شده ابزار … و هیچ چیز از انسانیت توقع نمی‌رود ، ما هم مشغول تمرین جماد شدن هستیم و این که اصولا هیچ انتظاری از ما نرود بلکه فقط دنبال پرورش امیال خود باشیم “بسم حقوق بشر!” اجرای عملی اعلامیه حقوق بشر و تربیت آدمهای درون‌ریختۀ طلبکار که فقط زالوئی بر جامعه‌اند ، انگار مردم ما مرده اند … و اگر نمرده بودند، این اتفاق نمی‌افتاد. و این نهایت همۀ مدرنیته و لیبرالیسم بود که در کاسۀ تمدن ما گذاشتند و شدیم آدم‌هائی که هر کس یک گوشی «پلیر» در گوش کرده و فرورفته در دریای نخوت و رخوت که از پس خودش هم بر نمی آید… ! با صورت‌های بهت زده و مضمحل که به دنبال نفس می‌روند و هرگز نمی‌رسند … و الله جامعۀ ما این نبود … و شدیم! به خدا نسل‌های قدیم دهاتی و بی سواد ما بر ما ارجحند. هر چقدر هم به ریل های مترو و بلندی برج میلاد یا مدل ماشین خود بنازیم ما از آدمیت کم گذاشته‌ایم و به “بل هم أضل” نزدیک‌تر شده‌ایم. از یاد خدا و بندگی‌ خدا و از شرم حضور نزد خدای رحیم، و از عرق آدمی گذشته ایم و غرق در دنیا و جلب مال و منال و شهوت شده‌ایم. ما ایران … ما اسلام، این نبودیم! و لعنت خدای یگانه، بر آنان که باعث شدند تجمل گرائی و دنیا پرستی و پذیرش فرهنگ منحط غرب دوباره در این شهر باب شود … آن هم بر روی خون چندصد هزار شهیدی که وجود خود را در کف گذاشتند تا نجات دهندۀ مردم خود باشند… و امروز با شنیدن این اخبار اسفناک کبودی بر صورت ما کم است… هر چند این مرحومه نیست که ماجرای افتادن خود در چالۀ مدرنیته تهران را بازگو کند اما یکی از سایت‌ها امروز به نقل از یک روشن‌دل دیگر که از حادثۀ مشابه نجات یافته، ماجرا را نقل کرده که حرف به حرف آن جدا جگرسوز است:

از آن جمله فاطمه مکی دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات است. او آذرماه سال گذشته وقتی قصد داشت در ایستگاه سرسبز سوار قطار شود از سکو سقوط کرد. شرح واقعه را از زبان او می‌خوانید: وقتی به سکو رسیدم قطار داشت وارد ایستگاه می شد عصازنان از بین جمعیت به سمت واگن خانم ها حرکت کردم که در جلوی قطار بود. در آن شلوغی من هیچ برجستگی در زیر پا احساس نکردم هرچند بعدها در ایستگاه های بعدی و هنگامی که کسی هم نبود امتحان کردم و دیدم نمی توان متوجه حاشیه برجسته شد!

بین مردم ایستاده بودم. جمعیت مرا عقب می‌زد، من که در حال جمع کردن عصایم بودم تا سوار شوم قدمی به عقب برداشتم تا با آن ها برخورد نکنم، یک دفعه زیر پای راستم خالی شد و به درون سکو سقوط کردم روی زمین افتادم و قطار روی من آمد، سرم حدود ۱۵ سانتیمتر شکاف برداشت بعدها شنیدم در آن لحظه یکی از ماموران مترو شیشه کنترل برق را با دست شکسته و برق را قطع کرده که قطار می ایستد، ماموران آمدند و به من گفتند خود را به دیوار مترو بچسبان و قطار عقب رفت دیگر چزی نفهمیدم. می‌گفتند معجزه شد که قطع نخاع نشده ای اما چیزی که مرا بسیار آزرد سقوطم در سکو نبود بلکه این حرف آن ها بود که می خواستی خود کشی کنی!

این حرف همه جا پیچید. این شایعه را ماموران مترو راه انداختند و به خانواده ام گفتند قصد خودکشی داشته و من هرچه فریاد زدم که از بی مسئولیتی خود این حرف را می زنید گوش نکردند. خانواده‌ام می گفتند صبح که از خانه خارج شد حالش بسیار خوب بود چطور ممکن است خودکشی کرده باشد؟!

امروز زیر تهاجم کاغذپارۀ حقوق بشر و تلاش غرب برای مسخ انسان با “پایان‌تاریخ” وهمی لیبرالیسم، نسل های جدید ما ملت‌های دیرینه، تحت تربیت هزاران ماهواره و شبکۀ اینترنتی بی‌پدرهای غربی قرار دارد تا انسان را آنطور بار بیاورند که “دل” و “رحم” و “مروّت” بر او بی معنا باشد و خور و خواب و خشم و شهوت مسیر زندگی او باشد تا نصّ اومانیته و فردگرائی در متن ما رخنه کند تا سرحدی که یک کم‌توان اینگونه در بین مردم ما خرد شود و الا این دستور اسلام نیست ، بلکه نقشۀ اومانیته است …. و از آن سو ما با غفلت و کوته‌نظری خودمان تنها یاد گرفته‌ایم در سیاست به هم بپریم و هرگز به فکر متنی که در جامعه نوشته می‌شود نباشیم. و چه بد جهنمی در انتظار مسوولینی است که راحت خسبیده‌اند.. ما از این مسوولین توقع مقاومت و احیای فرهنگ پدرانمان را داشتیم …

کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیته، همۀ شما مسوول هستید … مسلما ما به سهم خود، به عنوان “جامعۀ اسلامی” ، مسوول هر گونه اتفاقی از این دست هستیم و بایست مسوولیت آن را یک به یک و شخص به شخص بپذیریم. از این اتفاق تا گسترش بداخلاقی، کینه توزی، طلاق، رباخواری و حرامخواری و روابط ناشایست خانوادگی و اجتماعی، همه حاصل سکوت و رخوت ماست و از مسوولیت‌های ما بعنوان یک مسلمان رفع این مرض هاست، و مثل یک راهپیمائی روز قدس که شرکت در آن را ضروری می‌دانیم ، مسوول رفع چنین وضعی در جامعه هستیم. و این باز هم جز با بازسازی ساختارهای اجتماعی بسیج وار که در اوان انقلاب رخ نمود مقدور نیست و الا بنده که نقشه‌ای برای برون شدن از این مسخ فاحش سراغ ندارم. ما انقلاب سیاسی صورت دادیم و امروز پس از سی سال ، انقلاب اجتماعی احتیاج داریم. در مقابل این تهاجم، از دست حکومت به تنهائی هم با این منوال، چندان کاری ساخته نیست جز این بخش آن به آن بخش آن تکه بپراند که تو کردی و مقصر تو بودی… ، این ما مردم هستیم که باید خود را اصلاح کنیم و از خود و اطرافیان خود این اصلاح را شروع کنیم و برای خود دل بسوازنیم و قطعا در آن شرایط که جامعه حرمت خود را نگاه‌داشت، حکومت دنباله رو خواهد بود. هر چند این یک ارتباط دو سویه است و در این روند نمی‌توان از حکومت توقع کمی داشت.

اسمش روزنامۀ شرق است و اصرار زیادی بر ژست روشن‌فکری دارد، عجیب است که آدم‌های متبوعش هم همیشه و همه‌جا خود و هم‌سران‌شان را “روشن‌فکر” یا حتی “روشن‌فکرترین” می‌خوانند. اما درست سر بزن‌گاه به عقاید قومی و قبیله‌ای روی می‌آورند که مایۀ تعجب همه‌گان از دهاتی و شهری می‌شود، اما اینان آن‌چنان غرق در تبختر خود هستند که هیچ نگاه‌های عاقل اندر سفیه دهاتی‌ها را نمی‌بینند.

این عکس را چند سال پیش روزنامۀ اعتماد ملی چاپ کرد، آن روزی که "علی مطهری" برای آنان منفعتی نداشت و در فهرست خالص اصول‌گرایان قرار داشت. امروز روزنامۀ "شرق"، عکس مشابهی چاپ کرد که علی مطهری در حال نصب/رفع عکس شهید مطهری نیست، بلکه کنار آن ایستاده! تا بیانگر نمایندگی انحصاری ارث ایدئولوژیک پدر شهیدش باشد. چون امروز، منفعت اصلاحاتی، این را اقتضا می‌کند. این ظرافت ژورنالیستی را به اصلاح طلبان تبریک عرض می‌کنم! هر چند این رفتار غیر اخلاقی جای تبریک گفتن ندارد.

امروز هم روزنامۀ فاخر شرق، به نوبۀ خود با طلب‌کاری عکسی از پسر شهید مطهری، در کنار تابلوی عکس پدرش روی دیوار در صفحۀ اول روزنامۀ شرق چاپ کرده است، که بگوید پسر نوح مطلقا همان نوح است، و در مکان “مقدسی” قرار دارد. و کنارش نوشته است “شکایت رئیس جمهور از علی مطهری”، که همۀ حقوق را از رئیس جمهور بگیرد، و به علی مطهری نسبت بدهد، چون رئیس جمهور جرمی کرده و شکایت حقوقی و قانونی از رفتار یک شهروند دیگر کرده است. و همۀ این یعنی اینکه رئیس جمهور از “آیت الله علامه شهید استاد مطهری” شکایت کرده، نه از پسر او. نمی‌خواهیم بگوئیم، علی مطهری، پسر نوح است، برای علی مطهری شخصا احترام قائلم هر چند با بعضی نظرات او موافق نیستم… ، اما در میان این گل و لای اختلاف سلایق، قاعده‌ای که “شرق” می‌خواهد القاء کند، تنها تلاش برای نوعی عوام‌فریبی است که البته دست‌اندرکاران این روزنامه، اشتباها، مردم امروز را نشناخته اند.

بعد از اصالت قومی و قبیله‌ای که “ملاک‌”های تقلب در انتخابات بود، شأن و شؤون میراثی نیز به جامعه تحمیل می‌شود. تعصّب و توقعات قومی، تحمیل شأن میراثی پدر و پسر و نوه و نتیجه، و هم‌چنین سابقۀ زندان یا جبهه، عناصر بسیار تاثیرگذار اما غیرعلمی و بی‌حکمت و حتی غیر دموکراتیکی است که بروز این بی‌قیدی از سوی مدعیان همین مفاهیم، نشانۀ دوگانه‌گی رفتاری آنان است. در بدنۀ این جریان هیچ‌کس نیست سوال کند که معیار رفتار چیست و چگونه شده است که روزنامۀ شرق سعی می‌کند، علی مطهری را همان “علامه شهید مطهری” بداند که هرگز به یک مسلمان در حضور مجلسی از نماینده‌گان، فحاشی نکرده است؟ آیا شأن شهید مطهری در هر صورتی به پسرش ارث رسیده است؟ یا شأن امام خمینی(ره)، به نوه و نتیجه و نبیره و ندیده هم، ارث می‌رسد ؟ علت دعوت جامعه به این جهل از سوی کسانی که خود را “اهل فکر” می‌خوانند چیست؟ گفته‌اند تکبر عامل زوال عقل است،

الإمامُ الباقرُ علیه‏السلام : ما دَخَلَ قَلبَ امرِئٍشیءٌ مِن الکِبرِ إلاّ نَقَصَ مِن عَقلِهِ مِثلُ ما دَخَلَهُ مِن ذلکَ ، قَلَّ ذلکَ أو کَثُرَ .

امام باقر علیه‏السلام : هیچ مقدارى از تکبّر به دل آدمى راه نیابد ، مگر این که به همان اندازه ، کم باشد یا زیاد ، از خردش کاسته شود.

بحار الأنوار : ۷۸ / ۱۸۶ / ۱۶ منتخب میزان الحکمة : ۴۸۰

و قشری‌گری روشن‌فکری و تکبر، عینا ملازم یک‌دگرند، صورت‌های متبختر و برتری طلب که خود را تافتۀ جدا بافته از خلق الله بدانند، و رسما در جلوی ۴۰ میلیون بیننده از برتری قشری خود سخن بگویند، حضور نابهنجاری در جامعه هستند، که در حین فقدان قدرت، آن‌چنان‌که در سال ۱۳۸۸، عامل فتنه شدند، عمل می‌کنند و وای به‌حال روزی که آنان تمام قدرت یا بخش قابل توجهی از دولت را به دست گیرند.